{"id":18399,"date":"2026-01-15T21:04:05","date_gmt":"2026-01-15T10:04:05","guid":{"rendered":"https:\/\/directory.naati.com.au\/resource\/tagata-e-lua-gagana-ma-faamatala-upu-o-le-a-le-eseesega\/"},"modified":"2026-08-31T17:29:50","modified_gmt":"2026-08-31T07:29:50","slug":"tagata-e-lua-gagana-ma-faamatala-upu-o-le-a-le-eseesega","status":"publish","type":"resource","link":"https:\/\/directory.naati.com.au\/sm\/resource\/tagata-e-lua-gagana-ma-faamatala-upu-o-le-a-le-eseesega\/","title":{"rendered":"Tagata e lua gagana ma fa&#8217;amatala &#8216;upu: O le a le &#8216;ese&#8217;esega?"},"content":{"rendered":"\n<div class=\"wp-block-group\"><div class=\"wp-block-group__inner-container is-layout-constrained wp-block-group-is-layout-constrained\">\n<h3 class=\"wp-block-heading\">I le itulau lenei<\/h3>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\">\n<li><a href=\"#different\" data-type=\"internal\" data-id=\"#translator-do\">O a mea e &#8216;ese ai fa&#8217;amatala &#8216;upu?<\/a><\/li>\n\n\n\n<li><a href=\"#engaged\" data-type=\"internal\" data-id=\"#interpreterdo\">Fa&#8217;aaog\u0101ina o tagata e lua gagana ma fa&#8217;amatala &#8216;upu<\/a><\/li>\n\n\n\n<li><a href=\"#excel\" data-type=\"internal\" data-id=\"#decide\">Vaega e lelei atu ai tagata e lua gagana<\/a><\/li>\n\n\n\n<li><a href=\"#ask\"> Fesili e faia <\/a><\/li>\n<\/ul>\n<\/div><\/div>\n\n<div style=\"height:10px\" aria-hidden=\"true\" class=\"wp-block-spacer\"><\/div>\n\n<hr class=\"wp-block-separator has-alpha-channel-opacity is-style-wide\"\/>\n\n<div style=\"height:50px\" aria-hidden=\"true\" class=\"wp-block-spacer\"><\/div>\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">O fa&#8217;amatala&#8217;upu uma e lua gagana, ae l\u0113 o tagata uma e lua gagana e mafai ona fa&#8217;amatala&#8217;upu.<\/p>\n\n<ul class=\"wp-block-list\">\n<li>O le fa&#8217;amatala&#8217;upu o se tagata ua a&#8217;oa&#8217;oina i tomai e aofia ai t\u016b ma aganu&#8217;u, ma e pulea e se ta&#8217;iala o amioga amiotonu. O le pulega o loo pasia ai tagata fa&#8217;amatala&#8217;upu i Ausetalia, e fa&#8217;aigoaina o le NAATI. <\/li>\n\n\n\n<li>O se tagata e lua gagana e tautala ai, ae le&#8217;i a&#8217;oa&#8217;oina i tomai o se fa&#8217;amatala &#8216;upu, e l\u0113 saisaitia i le ta&#8217;iala o amioga amiotonu.<\/li>\n<\/ul>\n\n<div style=\"height:10px\" aria-hidden=\"true\" class=\"wp-block-spacer\"><\/div>\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\" id=\"different\">O le a le vaega e &#8216;ese ai le fa&#8217;amatala &#8216;upu?<\/h2>\n\n<h3 class=\"wp-block-heading\">A&#8217;oga ma Tusi Pasi<\/h3>\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">E tatau i fa&#8217;amatala &#8216;upu ona a&#8217;oa&#8217;oina fa&#8217;apitoa i tomai e mana&#8217;omia mo le galuega. E siaki e le NAATI o latou tomai ma le poto masani ae le&#8217;i tu&#8217;uina iai se tusi pasi, e te talitonuina ai na siaki au&#8217;ili&#8217;ili o latou tomai ma agava&#8217;a. <\/p>\n\n<h3 class=\"wp-block-heading\">Gagana ma le tomai e fa&#8217;aliliu ai <\/h3>\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">E iloilona e le NAATI le tele o tomai e mautinoa ai o loo sa&#8217;o ma fa&#8217;amaoni le fa&#8217;amatala &#8216;upu. E aofia ai le silafia o le gagana, manatuaina o fa&#8217;amatalaga, l\u0113 fefe e fesili e toe fa&#8217;amalamalama se mea, pulea o fa&#8217;amatalaga fela&#8217;asa&#8217;i, tomai e fa&#8217;aaog\u0101 ai fa&#8217;aleoga tala feagai, ma mea fa&#8217;apena. O fa&#8217;amatala &#8216;upu ua iai le tomai fa&#8217;apitoa e silafia ai uiga fa&#8217;ale-aganu&#8217;u i se fa&#8217;amatalaga e faia ma fa&#8217;aliliuina sa&#8217;o i seisi gagana.  <\/p>\n\n<h3 class=\"wp-block-heading\">Amioga pulea i Galuega<\/h3>\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">E mulimulita&#8217;i fa&#8217;amatala &#8216;upu i se ta&#8217;iala o amioga amiotonu e fa&#8217;avae i ni manatu &#8216;aut\u016b e iva. Fa&#8217;ata&#8217;ita&#8217;iga, e tatau i fa&#8217;amatala &#8216;upu ona sa&#8217;o, l\u0113 faa&#8217;it\u016b&#8217;au ma puipuia fa&#8217;amatalaga. Latou te l\u0113 fa&#8217;ailoaina fa&#8217;amatalaga e aunoa ma se fa&#8217;atagana (se&#8217;i vagana ua mana&#8217;omia i lalo o le tulafono). E l\u0113 gata i lea, ua iai le tomai e pulea ai mata&#8217;upu i amioga amiotonu i le galuega.   <\/p>\n\n<h3 class=\"wp-block-heading\">Tomai fa&#8217;apitoa<\/h3>\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">O le to&#8217;atele o fa&#8217;amatala &#8216;upu e fa&#8217;apitoa mata&#8217;upu e galulue ai, e pei o le tulafono pe o le soifua maloloina. E fa&#8217;ateleina ai lo latou tomai e fa&#8217;aliliu sa&#8217;o ai ona ua tupu pea lo latou silafia i &#8216;upu ma tulaga &#8216;ese&#8217;ese. E ofoina e le NAATI le Tusi Pasi Tomai Fa&#8217;apitoa i nisi o gagana mo fa&#8217;amatala &#8216;upu ua sili ona fa&#8217;apitoa tomai i mata&#8217;upu o le soifua maloloina ma le tulafono.  <\/p>\n\n<div style=\"height:10px\" aria-hidden=\"true\" class=\"wp-block-spacer\"><\/div>\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\" id=\"engaged\">Tagata lua gagana e fa&#8217;aaog\u0101 e fa&#8217;amatala &#8216;upu<\/h2>\n\n<h3 class=\"wp-block-heading\">L\u0113 lava le tomai<\/h3>\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">O le tagata e lua gagana e tautala ai e l\u0113 o iai le tomai fa&#8217;apitoa e fa&#8217;aliliu sa&#8217;o ai le uiga o se fa&#8217;amatalaga i gagana e lua. E ono l\u0113 fesili e toe fa&#8217;amalamalama se mata&#8217;upu pe leai sona tomai i le fa&#8217;amauina o fa&#8217;amatalaga, e t\u0101ua tele i mata&#8217;upu lavelave. E ono l\u0113 lava lo latou silafia i &#8216;upu e fa&#8217;aaog\u0101ina i sauniga mamalu ma tulaga lavelave.  <\/p>\n\n<h3 class=\"wp-block-heading\">Tulaga lamatia mai le ses\u0113 o le fa&#8217;amatalaga<\/h3>\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">O le fa&#8217;aaog\u0101ina o tagata e lua gagana e fa&#8217;amatala &#8216;upu i mata&#8217;upu o le tulafono, soifua maloloina pe o nisi tulaga ma&#8217;ale&#8217;ale, e ono i&#8217;u i ses\u0113 matuia. E ono i&#8217;u ai i le sese o se fa&#8217;ai&#8217;uga e faia i se gasegase, l\u0113 malamalama ai i ai\u0101 tatau i lalo o le tulafono, mata&#8217;upu i fa&#8217;atagana pe o le solia o fa&#8217;amatalaga puipuia. <\/p>\n\n<h3 class=\"wp-block-heading\">Le&#8217;i su&#8217;esu&#8217;eina<\/h3>\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Their language and interpreting skills haven\u2019t been independently assessed.<\/p>\n\n<h3 class=\"wp-block-heading\">Tagata o se &#8216;\u0101iga e fa&#8217;amatala &#8216;upu<\/h3>\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">O le fa&#8217;aaog\u0101ina o tagata o &#8216;\u0101iga e fa&#8217;amatala &#8216;upu, e na ona fa&#8217;aopoopo ai o fa&#8217;afitauli:<\/p>\n\n<ul class=\"wp-block-list\">\n<li>E ono o&#8217;o i se tulaga lamatia pe a latou faia ni mea ses\u0113 e afua mai i le l\u0113 lava o le silafia i &#8216;upu fa&#8217;apitoa, fa&#8217;aopoopo pe to&#8217;ese ni fa&#8217;amatalaga ona o mafua&#8217;aga o le lagona, aganu&#8217;u pe fa&#8217;aletagata<\/li>\n\n\n\n<li>Latou te ono faia se fa&#8217;amatalaga e fa&#8217;avae i lo latou iloa o se mata&#8217;upu<\/li>\n\n\n\n<li>O tagata e aofia i se mata&#8217;upu e l\u0113 fa&#8217;ailoaina uma fa&#8217;amatalaga tala feagai ona o le puipuiga o mamalu<\/li>\n\n\n\n<li>E ono tula&#8217;i mai ai le \u0101tugalu ma le atuatuvale i tagata o se &#8216;\u0101iga<\/li>\n<\/ul>\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">E l\u0113 tatau ona fa&#8217;aaog\u0101ina se tagata i lalo o le 18 tausaga le matua e fa&#8217;amatala &#8216;upu. O le fa&#8217;aaog\u0101ina o se fa&#8217;amatala &#8216;upu ua pasia, e mafai ai e le &#8216;\u0101iga ona faia le tiute o le lagolago ma fesili. <\/p>\n\n<div style=\"height:10px\" aria-hidden=\"true\" class=\"wp-block-spacer\"><\/div>\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\" id=\"excel\">Vaega e aog\u0101 ai tagata e lua gagana<\/h2>\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">I tulaga o feso&#8217;ota&#8217;iga e maualalo le tulaga lamatia ma le t\u0101ua tele ai ona sa&#8217;o, e iai le sao o tagata e lua gagana. O tagata e lua gagana o loo faigaluega i ofisa, tausi ma&#8217;i, pulega o kamupani, maketi o &#8216;oloa, fa&#8217;amatala i tagata tafafao, ma nisi. O lo latou tomai e feso&#8217;ota&#8217;i ai i gagana e lua e fa&#8217;aleleia atili ai feso&#8217;ota&#8217;iga a tagata lautele i le atunu&#8217;u.  <\/p>\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">I &#8216;au&#8217;aunaga soifua maloloina, o tagata faigaluega e lua gagana e \u0101fua mai i se atunu&#8217;u o se tagata o loo tausia, e t\u0101ua tele o latou sao i le ofoina o tausiga tala feagai ma le aganu&#8217;u a le o loo gasegase. Peita&#8217;i, fa&#8217;aaog\u0101 i taimi uma se fa&#8217;amatala &#8216;upu pe a: <\/p>\n\n<ul class=\"wp-block-list\">\n<li>aofia ai se fa&#8217;atagana<\/li>\n\n\n\n<li>talanoaina fa&#8217;ai&#8217;uga a foma&#8217;i, fuafuaina o togafitiga ma isi vaega e ono fa&#8217;ao&#8217;otia lagona.<\/li>\n<\/ul>\n\n<div style=\"height:10px\" aria-hidden=\"true\" class=\"wp-block-spacer\"><\/div>\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\" id=\"ask\">Fesili e faia<\/h2>\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">I le filifiliga pe fa&#8217;aaoga se fa&#8217;amatala &#8216;upu poo se tagata e kua gagana, silsila pe:<\/p>\n\n<ul class=\"wp-block-list\">\n<li>E iai ni vaega o filifiliga amiotonu?<\/li>\n\n\n\n<li>E iai ni fa&#8217;ai&#8217;uga matui\u0101 e ono tula&#8217;i mai i le l\u0113 manino o feso&#8217;ota&#8217;iga?<\/li>\n\n\n\n<li>O le talanoaga poo fa&#8217;amatalaga e fa&#8217;amalosia i lalo o le tulafono?<\/li>\n\n\n\n<li>E tatau ona ou tu&#8217;uina atu pe mauaina mai se fa&#8217;atagana?<\/li>\n<\/ul>\n\n<div style=\"height:150px\" aria-hidden=\"true\" class=\"wp-block-spacer\"><\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>O fa&#8217;amatala&#8217;upu uma e lua gagana, ae l\u0113 o tagata uma e lua gagana e mafai ona fa&#8217;amatala&#8217;upu.<\/p>\n","protected":false},"featured_media":18391,"menu_order":0,"template":"","meta":{"_acf_changed":false},"class_list":["post-18399","resource","type-resource","status-publish","has-post-thumbnail","hentry","resource-category-lomiga-fesoasoani-mo-tagata-lautele","resource-keyword-faamatalaupu","resource-topic-faamatalaga"],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/directory.naati.com.au\/sm\/wp-json\/wp\/v2\/resource\/18399","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/directory.naati.com.au\/sm\/wp-json\/wp\/v2\/resource"}],"about":[{"href":"https:\/\/directory.naati.com.au\/sm\/wp-json\/wp\/v2\/types\/resource"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/directory.naati.com.au\/sm\/wp-json\/wp\/v2\/media\/18391"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/directory.naati.com.au\/sm\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=18399"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}